CNC’de tolerans neden tutmaz?

Program doğru, tezgâh iyi, operatör deneyimli — ama parça ölçüsünde çıkmıyor. Bu durumda suç genellikle tezgâhta değildir. Ölçüyü kaçıran altı sebep vardır ve çoğu, fark edilmedikleri için tekrar eder.

1. Sıcaklık — en çok küçümsenen sebep

Ölçü, parçanın sıcaklığına bağlıdır. Uluslararası standart bunu açıkça tanımlar: ISO 1’e göre boyutsal özelliklerin referans sıcaklığı 20 °C’dir. Yani teknik resimdeki her ölçü, aksi yazmadıkça, parçanın 20 °C olduğu varsayımıyla geçerlidir.

Tezgâhtan yeni çıkmış bir parça 20 °C değildir. Kesme ısısıyla ısınmıştır ve ısındıkça büyür. Malzemeye göre ne kadar büyüdüğü şöyledir:

Rakamla bakalım: 500 mm uzunluğunda alüminyum bir parça 20 °C’den 30 °C’ye ısındığında 0,116 mm uzar. Sıkı toleranslı bir işte bu tek başına parçayı dışarı atar. Aynı parça soğuyunca ölçüsüne döner — yani tezgâhta doğru ölçtüğünüz parça, ertesi sabah başka ölçü verir.

Pratik sonuç: hassas parçayı sıcakken ölçmeyin, ölçüm odasında dengelenmesini bekleyin. Alüminyum ve paslanmazda bu bekleme, çelikten daha önemlidir.

2. Takım aşınması

Kesici aşındıkça parçadan daha az talaş kaldırır; delik küçülür, mil kalınlaşır. Sapma yavaş ve tek yönlüdür, bu yüzden ilk parçalar doğru çıkar, elliden sonrası sınırda gezer. Seri üretimde takım değişimi beklenmez, planlanır — ve ölçüm sürecin içine yerleştirilir, sadece sona bırakılmaz.

3. Esneme: takım, parça, fikstür

Kesme kuvveti her şeyi iter. Uzun bir takım parçadan kaçar ve delik eğri çıkar. İnce cidarlı bir parça kuvvetin altında esner, takım geçtikten sonra yerine döner ve ölçü tutmaz. Bağlama elemanı parçayı sıkarken deforme eder, serbest bırakılınca parça açılır. Üçü de doğru programla düzelmez; kısa takım, doğru paso ve doğru fikstür ister.

4. Serbest kalan iç gerilme

Levha ve blok hammaddede hadde ve ısıl işlemden kalan iç gerilme bulunur. Talaş kaldırdıkça bu gerilme serbest kalır ve parça kendiliğinden eğilir. Bu yüzden bir parça tezgâhta ölçüsünde çıkıp, bağlamadan alınınca ölçü dışına kayabilir. Çok malzeme kalkan parçalarda kaba ile finiş arasında gerilim giderme yapılır ya da pasolar simetrik dağıtılır.

5. Bağlama ve referans hatası

Parça her bağlandığında bir konum hatası eklenir. Beş eksende tek bağlamada biten bir parça, üç ayrı bağlamada üretilenden daha tutarlıdır. Ayrıca ölçümün hangi yüzeye göre yapıldığı önemlidir: resimde datum belirtilmemişse imalatçı ve müşteri parçayı farklı dayar, farklı sonuç bulur.

6. Ölçümün kendisi

Bazen parça doğrudur, ölçüm yanlıştır. Kumpasla mikrometrenin okuduğu aynı değildir; farklı sıcaklıkta ölçülen aynı parça farklı çıkar; kalibre edilmemiş cihaz sistematik hata üretir. Tolerans daraldıkça ölçüm belirsizliği toleransın içinde ciddi yer kaplamaya başlar — 0,01 mm’lik bir toleransı 0,01 mm belirsizliği olan bir cihazla denetleyemezsiniz.

Peki ne yapmalı?

• Kritik ölçüyü ayırınResimdeki her ölçü sıkı olmak zorunda değil. Gerçekten kritik olanları ayırın, gerisini genel toleransa bırakın; hem maliyet hem hata riski düşer.
• Datum yazınReferans belirtilmemiş bir tolerans ölçülemez. Hangi yüzeye dayanılacağı resimde olmalı.
• Ölçüm koşulunu belirtinSıkı toleranslarda parçanın hangi sıcaklıkta ölçüleceği yazılmalı. Varsayılan 20 °C’dir ama yazmak tartışmayı bitirir.
• Üretim planını birlikte konuşunİnce cidar, derin cep, çok malzeme kalkan parça — bunlar üretim öncesi konuşulursa sorun çıkmaz, sonra konuşulursa hurda olur.

Q TECH’te ölçüm bünyemizde: COORD3 ARES CMM ve Renishaw PH20 beş eksen prob. Hassas işlerde parçanın dengelenmesini bekleyip ölçüyoruz ve ölçümü sürecin içine yerleştiriyoruz; sapma sonda değil, oluştuğu anda görülüyor.

• tolerans
• ISO 1
• 20 °C
• genleşme
• takım aşınması
• gerilim giderme
• CMM ölçüm
• Ankara Ostim