Teknik resimde datum nedir, referansı nasıl seçersiniz?

Bir parçayı ölçmek için önce onu bir yere dayamak gerekir. Datum, parçanın hangi yüzeyine dayanarak ölçüleceğini söyler. Resimde datum yoksa imalatçı ve müşteri parçayı farklı şekilde bağlar, farklı sonuç bulur ve ikisi de haklı olur — çünkü ortada bir anlaşma yoktur.

Datum ile datum yüzeyi aynı şey değil

Bu ayrım, konuyu anlamanın anahtarıdır. Datum teorik olarak kusursuz bir referanstır: bir nokta, bir eksen, bir doğru veya bir düzlem. Hiçbir pürüzü, hiçbir şekil hatası, hiçbir boyutu yoktur — çünkü gerçek değildir.

Datum yüzeyi ise parçanın üzerindeki gerçek yüzeydir: işlenmiş o düzlem, o delik, o kenar. Pürüzlüdür, biraz eğridir, ölçüsü vardır. Ölçüm sırasında parça bu gerçek yüzeye dayanır ve kusursuz datum o temas noktalarından türetilir.

Resimde kare içine alınmış harf (A, B, C) ve ona bağlı üçgen datum yüzeyini gösterir — yani "bu yüzeyden referans alınacak" demektir.

3-2-1 kuralı: parça nasıl sabitlenir

Boşluktaki bir cismin altı serbestlik derecesi vardır: üç eksende kayma, üç eksende dönme. Ölçüm yapabilmek için altısının da durdurulması gerekir. Üç datum bunu şöyle paylaşır:

1. Birincil datum (A) — üç nokta teması. Parçayı yüzeye oturtur. Bir kayma ve iki dönmeyi, yani üç serbestlik derecesini durdurur.
2. İkincil datum (B) — iki nokta teması. Parçayı yan bir yüzeye dayar. Bir kayma ve bir dönme daha durur; toplam beş oldu.
3. Üçüncül datum (C) — tek nokta teması. Kalan son kaymayı durdurur. Parça artık tam olarak sabittir, koordinat sisteminin sıfır noktası bellidir.

Atölyede bunun karşılığı şudur: parçayı komparatör tablasına yatırırsınız (A), bir gönye plakasına dayarsınız (B), bir pime yaslarsınız (C). CMM’de de mantık aynıdır; fark, temasın probla yapılmasıdır.

Sıra önemlidir: A|B|C ile A|C|B aynı sonucu vermez

Burası çoğu resimde fark edilmeyen ama ölçüm tartışmalarının yarısını doğuran noktadır. Tolerans çerçevesindeki harflerin sırası, parçanın hangi yüzeye önce dayanacağını belirler. Önce dayanan yüzey parçanın duruşunu tayin eder; sonrakiler ona göre hizalanır.

Yani A|B|C ile A|C|B parçayı farklı bağlar ve aynı delik için farklı sayılar üretir. Parça kusursuz olsa bile bu böyledir. Harflerin resimde görünme sırası değil, tolerans çerçevesindeki sırası geçerlidir: ilk harf her zaman birincildir.

Birincil datum hangisi olmalı?

• Fonksiyonu olan yüzeyi seçinParça montajda neyin üstüne oturuyorsa, ölçümde de onun üstüne oturmalıdır. Datum seçimi keyfi değildir; parçanın işini taklit eder.
• En büyük yüzeyi birincil yapınÜç temas noktası birbirinden ne kadar uzaksa duruş o kadar kararlıdır. 4 mm’lik bir pervaz birincil datum olursa parça sallanır, ölçüm tekrarlanmaz.
• Kararlı ve işlenmiş yüzey kullanınDöküm kabuğu, çapak kalan kenar veya esnek bir bölge referans olmaz.
• Düzensiz parçalarda datum hedefi kullanınTam yüzey teması mümkün değilse, resimde X ile gösterilen belirli temas noktaları tanımlanır. Döküm ve ince sac parçalarda yaygındır.

Hangi tolerans datum ister, hangisi istemez?

Pratik bir ayrım var: bir özelliğin kendi şeklini sınırlayan toleranslar referans istemez, bir özelliğin başka bir şeye göre durumunu sınırlayanlar ister.

Bir yüzeyin düz olup olmadığını ölçmek için referansa ihtiyaç yoktur; yüzey kendi kendine düzdür ya da değildir. Ama o yüzeyin bir başkasına dik olup olmadığını sormak için "neye göre dik" sorusunun cevabı gerekir. Datum o cevaptır.

Resimde sık görülen üç hata

• Datum hiç yokDiklik veya konum toleransı yazılmış ama referans belirtilmemiş. Bu tolerans ölçülemez; imalatçı varsayımda bulunur.
• Datum var ama sırası belirsizHarfler yazılmış ama hangisinin birincil olduğu düşünülmemiş. En büyük yüzey ikinci sıraya atılmışsa ölçüm kararsızlaşır.
• Datum yüzeyi fonksiyonsuzReferans olarak parçanın hiçbir şeye temas etmeyen bir yüzeyi seçilmiş. Ölçüm geçer ama parça montajda oturmaz.

Datum sistemi ISO tarafında ISO 5459, ABD tarafında ASME Y14.5 ile tanımlanır. İkisinin gösterimi bazı ayrıntılarda ayrışır ama temel mantık aynıdır: önce parçayı sabitle, sonra ölç.

Q TECH’te gelen resimleri üretim öncesi bu gözle okuyoruz: datum belirtilmiş mi, sırası parçanın montajdaki duruşuyla uyumlu mu, birincil yüzey ölçümü taşıyacak kadar büyük mü. Ölçüm bünyemizde olduğu için bağlama düzenini üretim planıyla birlikte kuruyoruz.

• datum
• GD&T
• referans sistemi
• 3-2-1 kuralı
• ISO 5459
• teknik resim
• CMM ölçüm
• Ankara Ostim